Drukuj  

Nazwa i herb miasta
Starogard to nazwa złożona, której drugim elementem jest grad będący północnopolskim odpowiednikiem ogólnopolskiego gród. Nazwa Starogard w najstarszym zapisie z lat 1186 i 1198 brzmiała Starigrod, co należy czytać jako stary gród. Formy z -grad pojawiły się dopiero w drugiej połowie XIII wieku (Stargrade 1269 r.). W 1950 roku nazwa miasta otrzymała przymiotnik Gdański dla odróżnienia od nazwy Starogard - miejscowość na Pomorzu zachodnim i miasta Stargard Szczeciński.
W herbie na czerwonym polu znajduje się złota korona a pod nią złoty krzyż joanicki.

Położenie, obszar i klimat
Starogard Gdański i okolice należące do gminy leżą na wysoczyźnie Pojezierza Starogardzkiego. Położone są po obu stronach rzeki, środkowego biegu Wierzycy. Krajobraz jest wynikiem procesów rzeźbotwórczych, związanych z okresem ostatniego zlodowacenia skandynawskiego sprzed kilkunastu tysięcy lat. Teren, którego dominującą formę stanowi wysoczyzna denno-morenowa, jest sfalowany, a wcina się weń dolina rzeki Wierzycy, schodząca meandrując w kierunku Wisły.
Starogard otaczają liczne dolinki, wzniesienia, jeziora i lasy przechodzące w kierunku południowym w kompleks Borów Tucholskich. Miasto znajduje się w odległości 50 km od Gdańska. Miasto liczy około 50.421 tysięcy ludności (22.12.1997) i zajmuje powierzchnię 25 km2.

Historia miasta
Starogard Gdański uznany od lat za stolicę Kociewia jest jednym z najstarszych miast Polski północnej. Wykształcił się z osady neolitycznej sprzed 4-5 tyś. lat. W pierwszych wiekach naszej ery przebiegał przez tę miejscowość szlak bursztynowy. Starogard był przypuszczalnie zdobywany przez wojska Krzywoustego.
11 listopada 1198 roku jeden z książąt pomorskich Grzymisław zapisał lewobrzeżną twierdzę drewniano-kamienną o nazwie Starigrod zakonowi joanitów. Po prawej stronie Wierzycy istniała wieś Starogard która nadal, jako osada książęca, pozostawała w rękach rycerzy pomorskich. /J.Milewski, Cz.Skonka 1977/

Ziemia starogardzka wchodziła wtedy w skład księstwa świeckiego, będącego dzielnicą księstwa gdańsko-pomorskiego. W 1305 roku polski król Wacław II Czeski (1300-1305) wymógł na kasztelanie nowo-świeckim Adamie rezygnację z prawobrzeżnej wsi Starogard i lewobrzeżnego grodu Starogard na rzecz Piotr Święcy. Ten z kolei jeszcze tego samego roku posiadłości te odsprzedał Krzyżakom. Rycerze gród zniszczyli i przystąpili do rozbudowy wsi na nowe miasto - twierdzę. Budową kierował brat zakonny Teodot Florencji, do którego przystąpił w latach 1309-1310. Już w 1113 roku nowo budowane miasto otoczono murami, basztami i fosą. Na rynku wybudowano około 15o domów, ratusz, kościół, budynki gospodarcze (spichlerze). W 1339 roku Starogard otrzymał własny herb. Budowę miasta - twierdzy ukończono w połowie XIV wieku. W 1348 roku Krzyżacy nadali mu prawa miejskie (chełmińskie). /j. Milewski 1984/

Starogardzianie w 1440 roku przystąpili do Związku Pruskiego, który działał przeciwko Krzyżakom. W 1454 roku mieszczanie zbrojnie wystąpili przeciw zakonnym. Spalili folwark krzyżacki pod Starogardem i dopiero pod koniec 1461 roku ulegli ich przemocy. Długo jeszcze trwały walki o odbicie miasta z rąk wroga. Ostatecznie w lipcu 1466 roku, po 10 miesięcznym oblężeniu przez oddziale polskie, Krzyżacy opuścili miasto. Po wojnie trzynastoletniej miasto powoli dźwigało się z ruin, niestety zakłócił to wielki pożar, który 24 sierpnia 1484 roku zniszczył pół miasta oraz basztę i wieżę kościoła farnego z trzema dzwonami. /J. Milewski, Cz. Skonka 1977/

W 1514 roku założono w Starogardzie wodociągi zaprojektowane prawdopodobnie przez Mikołaja Kopernika. W tym samym roku wyludniła miasto zaraza a 1520 roku zostało prawie ponownie zdobyte przez wojska krzyżackie, które jednak przepędzili chłopi. Około 1528 roku zaczął się szerzyć w Polsce luteranizm. w drugiej połowie XVI wieku miasto dobrze się rozwijało, stając się największym ośrodkiem na Kociewiu. Odbywały się tu sejmiki, sesje wyjazdowych sądów ziemskich. Miasto liczyło wówczas 1250 mieszkańców.
Szczególnie duże zniszczenia przyniósł w 1655 roku "potop" szwedzki. Szwedzi zajmując dwukrotnie miasto zburzyli wszystkie zabudowania poza murami miejskimi, w tym romański kościół pojanicki św. Jana oraz kościoły św. Jakuba i św. Jerzego.
W 1677 roku i 1683 roku miasto odwiedził król polski Jan III Sobieski.
W 1772 roku Starogard przeszedł pod zabór pruski. Decyzją Fryderyka II ulokowano tu duży garnizon wojskowy, który przyczynić się miał do germanizacji miasta.
Uczucia patriotyczne wśród gnębionych przez zaborcę Polaków rozbudziły wydarzenia 1807 roku, na tych terenach doszło do walk francusko-polskich z wojskami pruskimi. Wówczas na krótko Starogard został opanowany przez oddział kawalerii generała Henryka Dąbrowskiego.
W 1871 roku przeprowadzono przez miasto linię kolejową z Berlina do Królewca.

Pierwsze fabryki zaczęły powstawać w Starogardzie w 1830 roku, ale dopiero w II połowie XIX wieku tempo uprzemysłowienia gwałtownie rosło.
W 1846 roku powstała Fabryka Wódek i Winiaków Winkelhausena działająca dzisiaj jako "Starogardzka Wytwórnia wódek Gdańskich". Również w drugiej połowie XIX wieku znacznie rozbudowały się młyny zbożowe, należące wówczas do rodziny Wiechertów. W 1892 roku wybudowano mleczarnię, która istnieje na tym miejscu do dzisiaj. /J. Ellwart 1996/

W 1896 roku rozpoczął działalność leczniczą zbudowany w Kocborowie Szpital Psychiatryczny. W roku 1896 założono w Starogardzie, istniejące do dziś Stado Ogierów. Piękna stadnina, licząca obecnie ponad 100 koni, miała służyć uszlachetnianiu występujących na Pomorzu raz koni oraz na dostarczaniu koni dla wojska.
W 1900 roku miasto otrzymało gazownię i światło elektryczne. W latach 1904-1907 zostało objęte strajkiem szkolnym. Liczba mieszkańców ciągle rosła i w 1910 roku osiągnęła 10 tysięcy.
Międzywojenny Starogard wykazał się różnymi osiągnięciami. Należy do nich wybudowanie rzecznych łazienek drewnianych, zawiązanie się spółdzielni spożywców "Jedność" ze sklepami w Kocborowie i Starogardzie Gdańskim. Miasto otrzymało połączenia autobusowe z wszystkimi sąsiednimi miastami i większymi wsiami na Kociewiu.
W latach 20-tych powstał istniejący do dziś chór męski im. Serca Jezusowego przy parafii św. Mateusza oraz Starogardzki Klub Sportowy, z którego wywodzi się kilku olimpijskich medalistów i słynnych polski piłkarz Kazimierz Deyna.

Okupacja hitlerowska dla mieszkańców Starogardu i okolic rozpoczęła się już w pierwszy dzień wybuchu wojny. W październiku hitlerowcy rozpoczęli masowe mordy mieszkańców miasta i wsi w pobliskim Lesie Szpęgawskim, w synagodze Kocborowskiej, w Baszcie Gdańskiej i więzieniu w Starogardzie. W początkach okupacji wymordowali 5-7 tyś. Polaków, Żydów i przedstawicieli innych narodowości. /J. Ellwart 1996/
Wiele osób wywieziono do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty do Niemiec. Odpowiedzią na działania okupanta był w Starogardzie masowy ruch oporu organizowany przez harcerstwo, Armie Krajową, Gryfa Pomorskiego i wiele innych. Niezniszczony w trakcie kapani wrześniowej oraz w latach okupacji.

Starogard bardzo ucierpiał podczas walk w 1945 roku. Zniszczonych zostało 15% budynków mieszkalnych, 30% zakładów przemysłowych całkowicie zniszczono a 70% zostało bez urządzeń, które wywiózł okupant.
"Dnia 6 marca 1945 roku żołnierze radzieccy wyzwolili Starogard." /J. Ellewart 1996 s. 72/
Po wyzwoleniu miasto odbudowano i rozbudowano. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe. Kilka dni po wyzwoleniu uruchomiono młyny, wytwórnię ogniw i baterii "Daimon", następnie przystąpił do pracy tartak, stolarnia, zakłady przemysłu spirytusowego, zakłady farmaceutyczne "Polfa". W 1946 roku uruchomiono hutę szkła i fabrykę obuwia. W późniejszych latach powstały nowe zakłady przemysłowe, takie jak: Fabryka Mebli Okrętowych "Famos", chemiczne "Organika-Fregata", fabryka obuwia "Neptun". W 1 974 roku wybudowano nowy szpital. Oddane do użytku w latach 80-tych oczyszczalnie ścieków (mechaniczna i biologiczna) pozwoliły zmniejszyć zanieczyszczenia środowiska - przede wszystkim rzeki Wierzycy.