Drukuj  

Mury obronne XIV-wieczne w stolicy Kociewia
W 1313 roku Krzyżacy zaczęli otaczać 8,4 hektarowy teren miasta zewnętrznym murem obronnym z cegły, na fundamentach kamiennych. Mury okalające miasto otoczone były fosą (szer. do 8 m i 5,5 m głębokości). Od strony północno-wschodniej funkcję fosy spełniała rzeka Wierzyca.

Po dawnych murach zachowały się do dziś jedynie fragmenty. Średniowieczne mury obronne dobrze zachowały się w północno-zachodnim i północno-wschodnim narożniku Starego Miasta, nad Wierzycą i kanałem młyńskim. W murze zachowały się prostokątne otwory strzelnicze. W najlepszym stanie jest odcinek od baszty Gdańskiej do fary św. Mateusza o szerokości 1,4 m, choć też z widocznymi spękaniami i ubytkami. Fragmenty między basztą Gdańską a Młyńską mają 5 m wysokości 1,3 m szerokości. W 1935 roku zostały uznane za zabytek. /J. Milewski 1993/

Fragment murów obronnych wraz z basztą Młyńską (Tczewską).

Baszty w Starogardzie Gdańskim
W załamaniach dawnych murów znajdowały się baszty. Były one głównymi punktami oporu i dodatkowym wzmocnieniem obwarowań w systemie obronnym miasta. Do dziś należą do najciekawszych pod względem architektury obiektów średniowiecznego grodu.

Baszta Narożna zwana Książęcą przy ulicy Bocznej 3, położona jest w północno-zachodnim załamaniu XVI-wiecznych murów obronnych. Baszta ta jest największą spośród obecnie zachowanych w Starogardzie Gdańskim (100,31 m2) i zapewne najstarsza. Przypuszcza się, że jej fundamenty pamiętają czasy strażnicy książąt gdańskopomorskich (stąd nazwa Książęca).

Ta trzykondygnacyjna baszta została zbudowana na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu, na skarpie przyrzecznej o różnicy poziomów ok. 2,5 m. Do dziś zachowały się jedynie grube fundamenty kamienne oraz oryginalne ściany zewnętrzne: północno-zachodnia od strony rzeki, dwie ściany szczytowe, do których dochodzi zabytkowy mur obronny oraz XIX-wieczna ściana frontowa.

29 I 2985 roku Muzeum Ziemi Kociweskiej uruchomiło w baszcie ekspozycję historyczną przedwojennych pamiątek Starogardu i okolic.

Baszta Narożna (Książęca) i fragment murów obronnych

Baszta Gdańska zwana Szewską przy ulicy Hallera 5, zachowała się do dziś. Jest czworoboczna (8,02 x 8,14 m), czterokondygnacyjna, podpiwniczona, zbudowana z czerwonej cegły typu gotyckiego (29 x 14 x 8,5 m) w I połowie XVI wieku. Ma wysokość około 15 m i 72 m2 powierzchni zabudowy. Najgrubsze były mury obwodowe I (2,5 m) i II kondygnacji.

Wejście na parter odbywa się bezpośrednio przez drzwi od południa, a na drugą kondygnację - schodkami ceglanymi o szerokości 0,7 m, zaś na strych - otworem w suficie. Na II kondygnacji jest wąskie, podłużne okienko - strzelnica.
7 marca 1935 roku baszta Gdańska została uznana za zabytek architektury. Obecnie obiekt jest w posiadaniu Muzeum Ziemi Kociewskiej, które urządziło w niej ekspozycję muzealną dotyczącą lat 1939-1945.

Baszta Gdańska (Szewska)

Po baszcie baszcie Wodnej (Prezydenckiej) zostały tylko fragmenty. Znajdowała się przy ulicy Browarowej9, rozebrano ją w 1976 roku.

Baszta Młyńska zwana Tczewską przy ulicy Wodnej 8b. Narożna, czterokondygnacyjna, podpiwniczona, o średnicy okręgu na poziomie parteru około 7 km, zbudowana na rzucie nieregularnego czworoboku z kamienia i cegły. Do jest budowy przystąpiono po 1320 roku. W 1935 roku uznano ją za zabytek architektury. Na przestrzeni wieków była niszczona przez wojny i pożary, remontowana. Po 1970 roku obiekt popadł w ruinę. W 1980 roku zachowane oryginalne części zabytku sięgały jedynie stropu parteru. Wtedy obiekt przeszedł w ręce prywatne. Nowy właściciel w latach 1981-1986 całkowicie basztę odbudował, odtworzył jej wnętrze i uporządkował otoczenie.

Ratusz i rynek staromiejski w Starogardzie Gdańskim
Centralnym punktem miasta jest piękny, przestronny rynek z ratuszem staromiejskim usytuowanym po środku placu. Ratusz zbudowany został na XIV wiecznych fundamentach gotyckich, na planie prostokąta z czerwonej cegły w 1893 roku. Jest to budynek piętrowy o dwuspadowym dachu i neorenesansowych elewacjach okien. Na dachu umieszczona jest sygnaturka z datą 1339 rok. Jest to data otrzymania przez Starogard pieczątki miejskiej. W północnym zwieńczeniu są herby miasta i Pomorza oraz zegar z 1973 roku.

W podziemiach ratusza występuje najstarsza cegła gotycka z początków XIV wieku, dobudówki z okresu renesansu i baroku oraz dobrze zachowana cegła z końca XVIII wieku i początków XIX wieku. Z podpiwniczeń biegły w średniowieczu cztery podziemne przejścia do baszt narożnych (obecnie są one zamurowane).
Ratusz będący do 1975 roku siedzibą władz miejskich gościł w swoich murach również królów polskich. 28 i 29 kwietnia 1457 roku przebywał tutaj Kazimierz Jagielończyk, a w 1677 roku król Jan III Sobieski, który własnoręcznie wpisał się do księgi miejskiej. Także w budynku ratusza w dniu 17 sierpnia 1769 roku zawiązała się konfederacja pomorska, upamiętniona w 200 rocznicę tablicą pamiątkową wmurowaną na murze. W początkach wojny Niemcy torturowali tu Żydów.
3 maja 1985 roku odsłonięto na murze tablicę pamiątkową upamiętniającą 40-lecie powstania pierwszej na ziemi gdańskiej organizacji Stronnictwa Demokratycznego (23 III 1945).

Ratusz staromiejski mieści obecnie Urząd Stanu Cywilnego i Muzeum Ziemi Kociewskiej oraz niewielką restaurację.

Ratusz staromiejski w Starogardzie Gdańskim

Wielką wartość zabytkową w średniowiecznym układzie przestrzenno-urbanistycznym miasta przedstawia zespół zabudowy wokół rynku. Zabudowa ta składa się pierwotnie z domów drewnianych, a później na ich miejscu domów murowanych z cegły.

Większość otaczających rynek kamienic została przebudowana w XVIII i XIX wieku.

Całość budynku była podpiwniczona. Piwnice o ceglanych murach obwodowych z polnego kamienia i przykryte kolebkowym sklepieniem.

Elewacje, z których frontowa była kiedyś dwu lub trzyokienna, wieńczyły szczyty, za którymi krył się dwuspadowy dach. Po zachodniej i południowej stronie rynku przetrwały do dziś resztki przedproży.

Na początku XIX wieku przebudowano domy jednorodzinne na domy czynszowe. W dolnej części urządzono sklepy. Z XVIII wieku przetrwały w niektórych domach stropy belkowe, stolarka okienna, klatki schodowe z dekoracjami balustradami czy drzwi snycerskie z ozdobnymi okuciami i mosiężnymi gałkami. W miejsce szczytów wprowadzono niekiedy poziome gzymsy koronujące lub attyki, zmieniające formę dachów. /J. Milewski 1993/

Parki zabytkowe na terenie Gminy Starogard
Na terenie gminy znajduje się wiele parków miejskich i wiejskich, dużych i małych, zadbanych i wymagających troski. Zabytkowe parki w zasięgu doliny Wierzycy o długości około 4 km (od Piekiełek do Strzelnicy) to:

1. Park miejski zachodni, położony na zachód i południe od "starej" stacji CPN o powierzchni 1,8 ha i urządzeniami rekreacyjnymi dla dzieci.

2. Park miejski centralny o powierzchni 7 ha, urządzony w południowym zakolu rzeki, na północny zachód od fary w 1928 roku, przebudowany w latach 1975-1977 i w 1992 roku. Rosną w nim wierzby płaczące o białej, złoto zwisającej odmianie, buki, wiązy oraz zasadzone tu w 1928 roku wysokie topole o grubości do 1 m i wysokości około 25 m. W środku parku znajduje się staw z trzema małymi wysepkami, na północ fontanna z kompleksem sztucznych zbiorników wody (pod arkadami). Na terenie parku znajdują się również place zabaw dla dzieci wraz z urządzeniami rekreacyjnymi.

3. Park miejski środkowy o powierzchni 2,70 ha od przejścia ulicy gen. Hallera do ulicy Mickiewicza i 3,10 ha od skarpy ulicy Mickiewicza o długości 1,7 km, wyposażony jest w utwardzone ścieżki, betonowe schody, ławeczki, zbudowany w 1968 roku.

4. Park "podworski" Wiechertów o powierzchni 0,25 ha, położony między hotelem "Rekord" a rzeką. Urządzony był w II połowie XIX wieku, obecnie zaniedbany, bez dostępu dla ludności. Zachował się starodrzew.

5. Park podworski "Starogard Szlachecki" o powierzchni 3,1 ha, położony na lewym brzegu Wierzycy od ulicy Tczewskiej na wschód, o długości około 300 m. Kompletnie zdewastowany, choć zachował się starodrzew z końca XVIII wieku.

6. Park miejski wschodni o powierzchni 4,80 ha, położony po południowej stronie Wierzycy, pomiędzy rzeką a Zespołem Szkół Przemysłu Skórzanego, został urządzony w latach 1892-1903. Na jego terenie znajduje się Kurhan żołnierski, piękny starodrzew i ozdobne krzewy.

7. Aleja starych lip z lat 1882-1888 występująca na ulicy Bohaterów Getta o długości około 300 m, od ulicy Zblewskiej do cmentarza żydowskiego. Liczy ponad 50 drzew, wpisanych w 1984 roku do rejestru zabytków przyrody dawnego województwa gdańskiego.